Gallery

De toekomst is onvoorspelbaar

Redactie

Een veelgemaakte fout: futurologen kunnen je vertellen hoe de toekomst er uit ziet. Dat kunnen ze niet, beklemtoont ‘futurist’ Tessa Cramer. Wel kunnen ze het ongemak blootleggen waarmee denken over de toekomst gepaard gaat. Want onzekerheid geeft ongemak, en over dat ongemak moet het gesprek gaan. Tessa Cramer sprak op het Jaarcongres van het Trendbureau Overijssel, dat geheel in het teken stond van toekomst en trendbreuken.

Mensen hebben nu eenmaal graag controle over hun leven. Van de congresgangers gaf een ruime meerderheid aan ‘graag de touwtjes in eigen handen te hebben’. Maar als het gaat over de onbekende toekomst dan wordt het ongemakkelijk en dreigen we snel in polen te denken: van utopie naar dystopie, terwijl de waarheid meestal ergens in het midden ligt. Ook wordt toekomst vaak in relatie gebracht met vergaande techniek en cijfers, terwijl de magie en de onverklaarbaarheid worden vergeten. ‘De onttovering van de wereld’ zo noemde Max Weber dat. Kunstenaars als Ai Weiwei zijn vaak beter dan wetenschappers met het in beeld brengen van het collectieve ongemak. ‘Als het over de toekomst gaat denken we meestal aan technologie en validatie van cijfers. Maar het gaat vooral om menselijke besluiten, wat willen wij? Hoe gaan we met het ongemak om, waar zit onze pijn? Dat is de kunst van het gesprek, dat begint met luisteren.’ zegt Tessa Cramer. Ze gebruikt daarbij de term ‘toekomstgeletterdheid’; het leren om op een andere manier naar de toekomst te kijken. Van slim naar wijs, het rationele denken verbinden met intuïtie. Napoleon was daar een meester in.

Goud waard

Reken maar op een toekomst met onverwachte trendbreuken, zegt het Trendbureau Overijssel. Toekomst is onvoorspelbaar en altijd onverwacht, en juist dat doet een beroep op de wendbaarheid van overheden, bestuurders en maatschappelijke organisaties. En burgers willen bestuurders die niet verrast worden door de realiteit. Toch gebeurt dat maar al te vaak, zei CdK Andries Heidema in zijn openingswoord op het congres. Uit zijn tijd als burgemeester van Deventer memoreerde hij de crisis in het Midden-Oosten, die plotseling een enorme toestroom van vluchtelingen op gang bracht. De gemeente Deventer stak zijn nek uit door in allerijl noodopvang in de stad te organiseren. ‘Dat bracht grote weerstand met zich mee maar ook iets heel anders en onverwachts: een enorme compassie en betrokkenheid van inwoners, die verbondenheid voelden met de vluchtelingen. Die bijvangst was goud waard.’

‘I have two kinds of problems, the urgent and the important. The urgent are not important, and the important are never urgent’
Dwight D. Eisenhower

Malieveld en quick fix

Controleverlies, als het over de toekomst gaat, is onvermijdelijk, zegt ook hoogleraar sociale cognitie en gedragsbeïnvloeding Frenk van Harreveld (UvA). Gebrek aan controle wordt wel gecompenseerd met misplaatst optimisme, (‘Mij overkomt het niet’) met bijgeloof of juist geloof in de vooruitgang. Of met complottheorieën. Wie vertrouwen we? Wanneer leidt controleverlies tot wantrouwen? ‘Kijk naar de stikstof affaire en het RIVM. Het vertrouwen in de wetenschap is groot, totdat de feiten niet meer welgevallig zijn en ter discussie worden gesteld. Dan trekken we naar het Malieveld. We leven in social media bubbels die ons vertellen wat we toch al denken te weten, zijn ontvankelijk voor helder verpakte flauwekul: de quick fix’. Harrevelds’ onderzoek laat zien dat de behoefte onzekerheid te vermijden of ontkennen, van invloed is op hoe we naar de wereld kijken en wie we vertrouwen. We vertrouwen eerder een stellige en daadkrachtige arts, dan een empathische en integere arts bij vervelende onderzoek uitslagen, zo blijkt. We kunnen kiezen uit tweehonderd soorten pindakaas en worden daarmee onzekerder over onze keuze.

Lichte verwarring

Denken over de toekomst blijft een vergeefs zoeken naar zekerheid in een onzekere wereld. De congresdeelnemers gingen na het plenaire deel uiteen om spannende workshops te doen, om zo het onvoorstelbare ‘voorstelbaar’ te maken. Dat ging over early warningssystemen. Over distruptie en voorbereiding op digitale ontwrichting. Over een landschap zonder vlees of zuivel.

Werden de bezoekers wijzer van het toekomstcongres? Ze gingen hooguit in lichte verwarring naar huis na deze ontdekkingsreis. En dat was nu precies ook de bedoeling, volgens dagvoorzitter Juliette Grimbergen. ‘Want alles te weten is helemaal niet leuk.’ 

Hengelo
Chat met Janneke
Chat met Janneke