Start initiatief

Goed bestuur "Zorg dat je de ander leert begrijpen"

Onderdeel van:

Onderdeel van:

Als iemand weet wat het betekent te leven in een wereld zonder democratische waarden dan is het wel Johanna Reiss.

‘Leven’ was het niet echt, die drie jaar opgesloten zitten in een ruimte zo groot als de kast waarin je normaal gesproken je winterkleren in zou opbergen. Stil zitten, niet mogen huilen omdat iemand dat zou kunnen horen, benen die steeds krommer worden, boos zijn, tobben over de oorlog, wat er verkeerd aan is om Joods te zijn, en steeds opnieuw de angst voor ontdekking… de dagen duurden lang voor de kleine Annie in Usselo.

"Maar op een bepaalde manier ben ik een beter persoon geworden door de onderduik. Ik had geluk, ik heb het overleefd en ik kreeg heel veel liefde van de mensen die me opvingen," zegt de in New York woonachtige Johanna Reiss nu. Daarmee doelt ze op Johan, Dientje en opoe Oosterveld (de moeder van Johan), eenvoudige boerenmensen die haar en haar oudere zus Sini liefdevol opvingen. Met gevaar voor eigen leven. Want zoals in veel plaatsen in de grensstreek, was het percentage Duitsgezinden in Usselo hoger dan elders in Nederland.

Annie de Leeuw werd in 1932 geboren in Winterswijk als dochter van een joodse veehandelaar. Ze was tien jaar toen ze moest onderduiken. Samen met haar zus Sini kwam ze terecht op de kleine boerderij van de familie Oosterveld in het Overijsselse Usselo, bij Enschede. Twee jaar, zeven maanden en nog een deel van een dag zaten ze opgesloten. Ze heeft al jarenlang een boodschap voor jongeren. "Loop nooit achter haters en bullebakken aan. You may not change the world. But lead a decent life yourself!"

De schuilplaats

Twintig jaar na de oorlog trouwde Annie de Leeuw in New York met Jim Reiss. Toen haar twee dochters oud genoeg waren, schreef ze voor hen haar herinneringen aan haar onderduikperiode op. The Upstairs Room, een boek voor jongvolwassenen, verscheen in Amerika bij Harper Collins. Er werden meer dan 200.000 exemplaren van verkocht. Johanna Reiss won er onder meer de National Jewish Book Award for Children’s Literature mee. In Duitsland kwam het boek op de markt met de titel Und im Fenster der Himmel. Bob den Uyl vertaalde in 1974 het werk in het Nederlands. Het boek De schuilplaats is inmiddels al jaren uitverkocht. Volgend voorjaar komt AFdH Uitgevers uit Enschede met een geheel vernieuwde uitgave van De schuilplaats.

We zitten in de aula van de .. middelbare school in Rheine, Duitsland. Een kleine honderd jongeren houden hun adem in terwijl de kleine joodse vrouw haar relaas houdt. Wat je zou verwachten is dat het vooral over de oorlog en de onderduik zou gaan. Maar niets is minder waar. Johanna Reiss spreekt over het hier en nu, over de toekomst. "Ik denk eigenlijk niet zo vaak aan de oorlog," zegt ze. Ondanks haar hoge leeftijd straalt ze jeugdigheid en vitaliteit uit en is ze heel begripvol naar de jeugd. Ze waarschuwt hen voor de gevaren van populisten, mensen die kans zien een massa voor zich te winnen en op te zwepen. Ze drukt jongeren op het hart nooit andere mensen om hun geaardheid, geloof of ras af te wijzen. "Zorg dat je de ander leert begrijpen."

Snoep

Met foto’s lardeert ze haar tijd in Usselo, waarbij ze vooral inzoomt op de heldhaftigheid van de mensen die haar en haar zus onderdak gaven. "Je hoeft heus niet rijk of geleerd te zijn om dapper te zijn," zegt Johanna Reiss nu over haar weldoeners, de Oostervelds..
"Ik was soms best een beetje bang voor Johan, maar ik voelde ook dat hij een rots in de branding was. Dientje, zijn vrouw, klaagde wel vaak dat Sini en ik nog bij ze waren. 'Johan, hoeveel langer moeten we de meisjes nog hier houden?’ vroeg ze vaak en dat was voor ons natuurlijk niet erg vertrouwenwekkend. Maar opoe Oosterveld was een fantastisch lief, tandeloos oud vrouwtje. Ze kon niet lezen of schrijven maar ze was heel erg wijs."
Waar dacht u aan, wat wilde u het liefst tijdens de oorlog, vragen de Duitse kinderen aan Frau Reiss tijdens het vragenuurtje. “Candy” lacht Johanna. Het kwartje dat Annie van haar moeder kreeg, voordat ze stierf in een Winterswijks ziekenhuis, hield ze de hele oorlog bij zich. Het was om te versnoepen, het kwartje bewaart ze nog steeds. "Pas kwamen op een Duitse school een jongen en een meisje naar me toe na een lezing. Ze hadden elk een euro voor me bij zich. Voor een ijsje. Ze hadden in mijn boek gelezen hoe ik daar naar had verlangd…"

Stukjes papier

Over het boek De schuilplaats vertelt ze: "Het was niet mijn idee om De Schuilplaats te schrijven, Jim, mijn man, stelde het voor. Onze kinderen, Kathy en Julie waren toen 7 en 9 jaar, oud genoeg om het verhaal te begrijpen, tenminste een deel ervan. Ik had nog nooit iets geschreven dat langer was dan een boodschappenlijstje voor de supermarkt. Ik hield ook nooit een dagboek bij - dat doe ik nu nog steeds niet - en ook in de onderduik heb ik nooit iets opgeschreven. Ik had geen flauw idee hoe je een boek schrijft. Ik begon met kleine dingetjes op stukjes papier te zetten die ik, aan het eind van de dag, in een zak stopte. Zo nu en dan schudde ik de zak leeg en spreidde ik de inhoud uit over de vloer. Maar zelfs nadat The Upstairs Room uitkwam in Amerika zag ik mezelf nog steeds niet als schrijver. Toen mijn uitgever me bij iemand introduceerde als schrijfster draaide ik mijn hoofd om, keek over mijn schouder om te zien wie de auteur was die hij bedoelde…"

Johanna Reiss is als geen ander betrokken bij wat er in de wereld gebeurt. Ze kijkt met achterdocht naar wereldleiders die zich ontpoppen als demagogen. Ze liep in New York mee met de vrouwenmars tegen Trumpism. Ze reist om jongeren te spreken, de dialoog aan te gaan. Onvermoeibaar herhaalt ze de boodschap: denk voor jezelf. Wees geen meeloper. Maak je eigen keuzes.

Geen religie ook prima

“De oorlog heeft me ook wat goeie dingen gebracht” zegt ze gedecideerd. "Namelijk een groot gevoel voor rechtvaardigheid en begaan zijn met mensen die vertrapt worden door degenen die denken dat ze superieur zijn. Als ik op scholen kom, hier in Amerika of elders in de wereld, ook in Duitsland, zal ik kinderen altijd vertellen dat ze nooit achter iemand moeten aanlopen die zegt de ene of de andere groep mensen te haten. Om wat voor reden dan ook, huidskleur, ras, seksuele oriëntatie. Denk nooit dat jouw religie beter is dan die van iemand anders – en als je geen religie hebt: ook prima.
In de bijbel staat dat je je naaste moet liefhebben. Ik zeg altijd: je hoeft je naaste niet lief te hebben, je hoeft alleen maar je naaste met rust te laten, dan kom je al een heel eind. En dan hoop ik dat die boodschap blijft hangen bij een paar kinderen, al is het maar bij één kind, zelfs dan zou ik het gevoel hebben dat het zin heeft wat ik doe. Dat ik er nog steeds ben om het verhaal te vertellen.”

Niet met haat

Op de dag van haar bevrijding, op 1 april 1945 liep Annie met Johan Oosterveld de weg op in Usselo. Om de Canadezen te zien komen. Ze hield Johans hand vast en kon nauwelijks lopen, zo krom waren haar beentjes geworden. "Toen zei hij iets wat later de reden voor mijn bestaan werd. Ik kan zien Annie, wat de oorlog met je heeft gedaan, maar ga niet de wereld in met haat, want daarvoor heb ik je niet gered."

Op de vraag of ze nooit gedeprimeerd raakt van praten over het verleden en de Holocaust zegt Johanna Reiss: "Geloof me, ik ben geregeld down, maar nooit voor lang. Ik ben dankbaar voor zoveel dingen, een mooie dag, iets heel moois op de radio, een uitje met m’n dochters, met een kleinkind, noem maar op. Op een bepaalde manier ben ik een beter persoon geworden door de onderduik, die twee jaar, zeven maanden en nog een deel van een dag heeft geduurd. En ik had geluk, ik kreeg heel veel liefde van de Oostervelds en van mijn zus Sini."

In de aanloop van haar komst naar Nederland opende ze een facebook-pagina: Annie’s Schuilplaats – in de hoop contact te kunnen leggen met jongeren en volwassenen en met hen het gesprek aan te gaan over begrippen als vrijheid, vreemdelingenhaat, vrede en democratie.

Facebook: Annie’s Schuilplaats
www.johannareis.com

Kijk ook eens op de website van Vers Bestuur en volg ons op Twitter!



Downloads

Laatst bewerkt op: 06-02-2018

Start aangesloten beweging

Initiatief

Wat vind jij?

Foto toevoegen
Voorvertoning van uw bericht

Voeg commentaar toe informatie

Anoniem
Anoniem Expert 21-11-2019 21:45

{{comment.txt}}

afbeelding bijlage

Voeg commentaar toe preview

Preview: Sluit

Heb jij ook een geniaal idee?

Dit is de plek waar mensen met ideeën samenkomen!

Start initiatief